عنوان ماهيت هم نظير عنوان عروض مى‏باشد، ماهيت يعنى هر چه كه در پاسخ سؤال چيستى مى‏آيد، اين معناى كلى (آنچه كه در پاسخ...) يك عنوان عرضى است براى هر ماهيتى (چه جنس اعلى و چه جنس پايين و چه نوع) و در ذات ماهيات نيست، تا جنس اعلاى همه مقولات عشر بشود.

نه مقوله عرضى، كم و كيف و اين (مكان) و متى (زمان) و وضع و جده (ملك) و اضافه و فعل و انفعال مى‏باشند: البته اين تعداد، عقيده فلاسفه مشّاء است و دليلشان هم فقط استقراء است. مى‏گويند: آنقدر كه ما جستجو كرده‏ايم بيش از اين تعداد نيافته‏ايم.

برخى گفته‏اند مقولات چهار تا هستند، آنها مقولات نسبى (هفت مقوله اخير) را يك مقوله گرفته‏اند، علامه سهروردى معتقد شده كه مقولات پنج تا هستند، همان چهار تا به علاوه حركت: «جوهر و كم و كيف و نسبت و حركت»

بحث در اين مقولات و تقسيم هر يك آنها به انواعى كه دارند بسيار مفصل است و ما فقط خلاصه‏اى طبق نظريه حكماء مشاء همراه اشاره‏اى به عقائد ديگران را بيان مى‏كنيم.

فصل سوّم

«جسم»

شك نيست كه اجسام گوناگونى وجود دارند كه همگى در اصل جسميت شريكند: جوهرى كه در جهات سه گانه امتداد دارد. جسميت همين است، جسم، قابل تقسيم در جهات فرضى مختلف مى‏باشد. جسم يك وحدت اتصالى محسوس دارد، ولى آيا واقعا هم همين طور است؟ حقيقه هم متصل است يا اينكه بر خلاف حسّ، مجموعه‏اى از اجزاء با فاصله است؟ و اگر واقعا متصل است اجزاء بالقوه‏اش متناهى هستند يا غير متناهى؟ و اگر اجزاء مزبور منفصل هستند اجزاء بالفعلش ـ منظور آن مقدار جزء است كه در تجزيه خارجى به آن رسيده‏ايم ـ ديگر قابل انقسام خارجى نيست ليكن تقسيم و همى و عقلى را مى‏پذيرد؟ چون به هر حال آن ذرّات هم جرمهاى كوچكى هستند كه حجم دارند يا اينكه حتى انقسام و همى و عقلى را هم نمى‏پذيرند؟ به اين جهت كه بگوييم: آنها حجم هم ندارند و فقط قابل اشاره حسىّ هستند؟ حالا اجزاء مزبور متناهى هستند يا غير متناهى، خود بحثى جداگانه است. هر يك از اين احتمالات معتقدانى دارد كه بر روى هم پنج عقيده مى‏شود:⁽¹⁾

البته اعتقاد به جزء غير قابل تجزيه اشكالات زيادى دارد كه در كتابهاى مفصل بيان شده است.

نخستين تنوع و اختلاف ذاتى كه اجسام ـ بعد از آنكه همگى در اصل جسميت مشتركند ـ پيدا مى‏كنند به وسيله صورتهاى نوعى عناصر

فصل ششم

«تلازم ماده و صورت»

ماده نخستين با صورت متلازم بوده هيچ يك جدا از ديگرى وجود ندارند. ماده جدا از صورت نيست به اين دليل كه حقيقت ماده نخستين، چيزى جز قوه نيست. از هر نظر فقط قوه است و قبول، و هيچ فعليت ندارد و بنابراين امكان هيچ گونه وجود و تحقق جز به وسيله يك فعليت ماهوى و حقيقى ندارد، چون بديهى است كه وجود هيچ موجودى بدون فعليت، مفهوم و معنائى ندارد. حقيقت و جوهرى كه فعليت دارد و ما يه تحقق ماده است همان صورت است. و بدين حساب مطلب ما ثابت است: جدا نبودن ماده از صورت.

صورتهاى عالم جسمانى هم از ماده جدا نيستند، به اين دليل كه هيچ يك از انواع موجوداتى كه به حسّ و تجربه مى‏آيند، خالى از نوعى استعداد و قوه تحول و انفعال نيستند. اين يك اصل موضوعى مسلمى است كه از علوم طبيعى اخذ شده است و همان طور كه پيش از اين گفتيم هر گونه انفعال و قوه حتما كه بدون ماده نمى‏باشد. پس اين مطلب هم ثابت شد كه: «صورت جسمانى بدون ماده نيست».

صورت فقط يكى از اجزاء علت تامّه ماده است. بگوييد: شريك علت و شرط فعليت وجود آن است.

فلاسفه براى نگهدارى عقل مجرد، ماده را، به وسيله صورتهاى پياپى، مثالى زده‏اند: نگهدارى بناء سقف يك خانه را، با ستونهاى متناوب و متبدل كه دائما ستونى را برده و ستونى ديگر به جاى آن بگذارند.

اعتراضى بر فلاسفه شده است كه: شما معتقد هستيد كه هيولا و ماده نخستين عالم جسمانى يك واحد مشخص و به اصطلاح يك واحد عددى است، آن وقت مى‏گوييد: قوام عناصر اين عالم به يك صورت متناوب و متبادل از صور غير متناهى عالم است. صورت به اين معناى كلى يك واحد بالعموم است مانند وحدت انسان و يا حيوان كلى و شك نيست كه واحد عمومى به مفهوم نزديكتر است تا به وجود. به خلاف واحد عددى كه وجود است، و به همين جهت واحد عددى بدون شك از واحد عمومى قوى‏تر است با اينكه علت بايد قوى‏تر از معلول باشد. و بدين حساب امكان ندارد كه واحد عمومى (صورت متبدل) علت واحد عددى (ماده جهان) باشد.

از طرف ديگر تبدل معناى صورت اين است كه صورتى برود و صورتى ديگر جايگزين آن شود. خوب اگر صورت قبلى شريك علت و جزء علّت مادى است، از ميان رفتن آن موجب انعدام معلول يعنى ماده مى‏شود. و بنابراين، احتساب صورت متبادل را شريك علت ماده، به نفى ماده مى‏انجامد.

تفصيل اين مطلب را در بحث عاقل و معقول اين كتاب ذكر خواهيم كرد. انشاء... تعالى.

از طرفى مى‏دانيم كه روح مجرد انسانى، حقيقتى جوهرى است زيرا كه روح انسانى صورت نوع انسانى است و صورت يك نوع از مقوله، جوهر است، پس نفس يعنى حقيقتى جوهرى كه ذاتا مجرد از ماده است ولى تعلقى به ماده دارد، وجود دارد.

دليل وجود عقل ـ جوهرى كه ذاتا و عملا غير مادى است ـ همين است كه نفس انسانى در درجه عقل هيولانى ـ يعنى استعداد تفكر در مقايسه با صور علمى هيچ گونه فعليتّى نداشته امرى بالقوه است و بدين حساب معلوم مى‏شود چيزى كه فعليت به آن مى‏بخشد و صور را ايجاد مى‏كند امكان ندارد كه خود نفس باشد. زيرا خودش قوه محض است و امكان هم ندارد كه يك چيز مادى ديگرى ايجاد كننده صور باشد ـ كه آن هم در اين مقايسه بالقوه است ـ و بنابراين افاضه كننده و معطى صور علمى حتما يك حقيقت جوهرى است كه از قوه و امكان منزّه است و اين حقيقت را عقل مى‏ناميم.

از طرفى پيش ازاين گفتيم كه عقل مجرد است كه ماده و صورت را در انواع مادى قرار مى‏دهد و بدين وسيله به آنها فعليت مى‏بخشد و مادّه را به وسيله صورت محفوظ نگه مى‏دارد.

البته نفس و عقل دليلهاى زياد ديگر نيز دارند كه بعدا به پاره‏اى از آنها اشاره خواهد شد.

در پايان بحث از مقوله جوهر بايد به اين نكته توجه داشت كه يكى از خواص جوهر اين است كه تضاد، در آن راه ندارد، زيرا يكى از شرائط تضاد اين است كه بايد موضوعى در كار باشد كه دو ضد بر آن ورود كند و مى‏دانيم كه جوهر، موضوع ندارد، و خود استقلال دارد.

فصل نهم

«مقوله كمّ و خواص و تقسيمات آن»

كم عرضى است كه ذاتا تقسيم و همى را مى‏پذيرد ـ البته تقسيم وهمى، و اما تقسيم خارجى هر چند در كم جريان دارد ليكن ذاتا و مستقيم نبوده با وساطت ماده جسم است. از طرفى با تجزيه و تقسيم خارجى، كم هم بتبع جسم تجزيه شده جسم كه ذرّه ذرّه شد كم و مقدار آن هم همينطور و بدينوسيله به سوى فنا و عدم پيش مى‏رود.

كم را بالذات به متصل و منفصل تقسيم كرده‏اند: كم متصل، كمى است كه بتوان در آن اجزائى فرض كرد كه ميانشان حد مشتركى باشد. حد مشترك آن است كه اگر بخواهيم آنرا ابتداء يكى از دو جزء حساب كنيم امكان دارد همان كه ابتداء جزء ديگر هم حساب شود، و اگر انتهاء يكى حسابش كنيم مى‏توانيم انتهاء ديگرى هم حسابش كنيم، يعنى لزوم ندارد كه ابتداء يا انتهاء يك طرف مخصوص اعتبار شود. مانند نقطه كه حد مشترك دو جزء يك خط محسوب مى‏شود، و خط كه حد مشترك دو جزء يك سطح حساب مى‏شود، و سطح در قياس با دو جزء جسم تعليمى (مقدار شكل هندسى جسم). و لحظه در قياس با دو جزء زمان هم همين طور.

دوم سطح كه انتهاء جسم تعليمى است و فقط طول و عرض دارد، و سوم خط كه انتهاء سطح است و فقط طول دارد و در همان اندازه طولى فقط قابل تقسيم است.

آنها كه خلاء را قبول دارند ـ فضايى خالى از هر گونه موجود ـ اعتقادى به كم متصل قار ندارند زيرا يك واحد متصل خارجى را به طور قطع باور ندارند، چون احتمال خلاء و عدم اتصال هست. ولى اثبات خلاء مشكل است.

«كم خواصى» دارد از جمله اينكه در هيچ يك از انواع آن تضاد وجود ندارد. زيرا انواع كم در موضوع واحدى اشتراك ندارند و هر يك مربوط به موضوعى جداگانه‏اند. و مى‏دانيم كه اشتراك در موضوع يكى از شرائط تضاد است. دوم اينكه همان طور كه پيش از اين گفتيم انقسام وهمى را مى‏پذيرد. سوم اينكه در همه اقسام كم، واحدى داريم كه آن را مى‏شمارد تا آخر، تا اصل كم را باتمام رسانده پايان دهد مثل واحد در كم منفصل كه هر عددى را فرض كنيد مفهوم واحد آن را شماره تا آخر كرده پايان مى‏دهد. البته در برخى مراتب عدد شماره‏گر ديگرى هم داريم مثل 2 براى چهار و شش و... و 3 براى 9 و 18 و 12 و... .

كم متصل هم كه قابل تقسيم به اجزاء خود مى‏باشد جزء فرضى آن (فرض از آن جهت كه تا تجزيه نشود جزء حقيقى نشده و يك واحد متصل مى‏باشد). شماره‏گر و پايان دهنده آن خواهد بود.

وضع هم هيئتى است كه از انتساب اجزاء يك شى‏ء به يكديگر و يا به شى‏ء خارج به دست مى‏آيد، مانند قيام كه نسبت خاصى ميان اجزاء بدن با هم و آنها با خارج است. يعنى اعضاء بدن روى هم استوار، و بدن كلاّ در ارتباط با فضاى خارج (و يا مشخصا سطح زمين) به نحوى است كه سر به طرف فضاى بالا و پاها به سوى پايين است.

ملك كه جده (يافتن) نيز ناميده مى‏شود هيئتى است كه از احاطه يك شى‏ء به شى‏ء ديگر به حدى كه با انتقال محاط، محيط هم منتقل شود به دست مى‏آيد خواه احاطه كامل باشد چون چادر و يا احاطه ناقص چون پيراهن و كفش.

اضافه هيئتى است كه از تكرار نسبت ميان دو شى‏ء به دست مى‏آيد. صرف نسبت را نمى‏گوييم، صرف يك انتساب غير از اضافه مقولى است. اضافه مقولى، انتساب يك شى‏ء به يك شى‏ء ديگر، با لحاظ انتساب به آن مى‏باشد كه در حقيقت يك نسبت مكروه مى‏باشد. مثل پدر، كه منسوب به پسر است كه پسر هم يعنى فرزند آن پدر، نسبت «پدر بودن» و «پسر بودن»، يك نسبت اضافى است زيرا يك نسبت دو طرفه است و از هر دو طرف مورد نظر مى‏باشد. مقوله اضافه ماهيتى است كه از رابطه طرفينى اشياء بدست مى‏آيد چنانكه در دو مفهوم پدر

اضافه گاهى متشابه الاطراف است چون اخوّت كه در هر دو طرف يكسان است و گاهى متخالف الاطراف است مثل پدريّت و پسريّت و يا بالا بودن و پايين بودن.

يكى از خواص اضافه اين است كه طرفين اضافه از نظر وجود و عدم و يا قوه و فعل همانند بوده اختلافى ندارند. اگر يكى بالفعل پدر است طرف مقابل هم بالفعل فرزند است و اگر يكى بالقوه و بطور استعداد است طرف مقابل هم فعليّت ندارد.

اين را هم توجه كنيد كه گاهى مضاف به خود اضافه گفته مى‏شود يعنى به خود «پدريت و پسريت» مضاف گفته مى‏شود! اتفاقا مضاف حقيقى هم همين است، زيرا اگر طرفين اضافه مضاف هستند به خاطر پيدايش اين صفت در آنهاست، پس خود صفت اضافى (پدر بودن و فرزند بودن) به مضاف بودن اولويت دارد. البته معمولا به طرف اضافه مضاف مى‏گويند، پدر يا پسر را. نه صفت پدريت و پسريت را. اين مضاف (متعارف و معمول) را مضاف مشهورى مى‏گويند.

مقوله فعل هيئتى است كه از تاثير تدريجى يك شى‏ء در شى‏ء ديگر، در همان زمان تاثير به دست مى‏آيد مانند حالت و هيئتى كه از گرم كردن يك ماده حرارتى تا زمانى كه در حال گرم كردن است به دست مى‏آيد.

مقوله انفعال هم حالت و هيئتى است كه از تاثّر تدريجى شى‏ء متاثر در زمانى كه تحت تاثير است به دست مى‏آيد مانند حالت و هيئتى كه از گرم شدن يك شى‏ء در زمان گرم شدنش به دست مى‏آيد.

از آنچه در تعريف فعل و انفعال گفتيم به خوبى مشهود است كه در