احكام ارث‏

مسئله 3016 - كساني كه به واسطه خويشي ارث مي‏برند سه دسته هستند:
دسته اوّل: پدر و مادر و اولاد ميّت مي‏باشند، و با نبودن اولاد، اولاد اولاد، هر چه پائين روند، هر كدام آنان كه به ميّت نزديكتر است ارث مي‏برد، و تا يك نفر از اين دسته هست دسته دوّم ارث نمي‏برند.
دسته دوّم: جدّ، يعني پدر بزرگ و جدّه، يعني مادر بزرگ هر چه بالا روند، پدري باشند يا مادري، و خواهر و برادر، و با نبودن برادر و خواهر، اولاد ايشان هر كدام آنان كه به ميّت نزديكتر است ارث مي‏برد، و تا يك نفر از اين دسته هست دسته سوّم ارث نمي‏برند.
دسته سوّم: عمو و عمّه، و دائي و خاله هر چه بالا روند، و اولاد آنان هر چه پائين روند، و تا يك نفر از عموها و عمّه‏ها و دائي‏ها و خاله‏هاي ميّت زنده‏اند، اولاد آنان ارث نمي‏برند، ولي فقط در اين مورد كه اگر ميّت عموي پدري و پسر عموي پدر و مادري داشته باشد، و غير از اينها وارثي نداشته باشد، ارث به پسر عموي پدر و مادري مي‏رسد و عموي پدري ارث نمي‏برد.

مسئله 3017 - اگر عمو و عمّه و دائي و خاله خود ميّت و اولاد آنان و اولاد اولاد آنان نباشند، عمو و عمّه و دائي و خاله پدر و مادر ميّت ارث مي‏برند، و اگر اينها نباشند اولادشان ارث مي‏برند، و اگر اينها هم نباشند عمو و عمّه و دائي و خاله جدّ و جدّه ميّت، و اگر اينها نباشند، اولادشان ارث مي‏برند.

مسئله 3018 - زن و شوهر به تفصيلي كه بعدا گفته ميشود از يكديگر ارث مي‏برند.

ارث دسته اوّل‏

مسئله 3019 - اگر وارث ميّت فقط يك نفر از دسته اوّل باشد، مثلا پدر يا مادر يا يك پسر يا يك دختر باشد، همه مال ميّت به او مي‏رسد، و اگر چند پسر يا چند دختر باشند، همه مال بطور مساوي بين آنان قسمت ميشود، و اگر يك پسر و يك دختر باشد مال را سه قسمت مي‏كنند: دو قسمت را پسر، و يك قسمت را دختر مي‏برد، و اگر چند پسر و چند دختر باشند، مال را طوري قسمت مي‏كنند كه هر پسري دو برابر دختر ببرد.

مسئله 3020 - اگر وارث ميّت فقط پدر و مادر او باشند، مال سه قسمت ميشود: دو قسمت آن را پدر، و يك قسمت را مادر مي‏برد، ولي اگر ميّت دو برادر، يا چهار خواهر، يا يك برادر و دو خواهر داشته باشد كه همه آنان زنده و مسلمان و آزاد و پدري باشند، يعني پدر آنان با پدر ميّت يكي باشد، خواه مادرشان هم با مادر ميّت يكي باشد يا نه، اگر چه تا ميّت پدر و مادر دارد اينها ارث نمي‏برند، امّا به واسطه بودن اينها مادر شش يك مال را مي‏برد و بقيّه را به پدر مي‏دهند.

مسئله 3021 - اگر وارث ميّت فقط پدر و مادر و يك دختر باشد، چنانچه ميّت دو برادر يا چهار خواهر يا يك برادر و دو خواهر پدري نداشته باشد، مال را پنج قسمت مي‏كنند: پدر و مادر، هر كدام يك قسمت، و دختر سه قسمت آن را مي‏برد، و اگر دو برادر يا چهار خواهر يا يك برادر و دو خواهر پدري داشته باشد بنابر مشهور، مال را شش قسمت مي‏كنند: پدر و مادر، هر كدام يك قسمت، و دختر سه قسمت مي‏برد، و يك قسمت باقيمانده را چهار قسمت مي‏كنند: يك قسمت را به پدر و سه قسمت را به دختر مي‏دهند، مثلا اگر مال ميّت را 24 قسمت كنند 15 قسمت آن را به دختر، و 5 قسمت آن را به پدر، و 4 قسمت آن را به مادر مي‏دهند، ولي احوط اين است كه در اين صورت نيز با تحصيل رضايت پدر و دختر مثل صورت اوّل مال را پنج قسمت كنند: سه قسمت را به دختر بدهند، و به هر يك از پدر و مادر يك قسمت بدهند.

مسئله 3022 - اگر وارث ميّت فقط پدر و مادر و يك پسر باشد، مال را شش قسمت مي‏كنند: پدر و مادر هر كدام يك قسمت، و پسر چهار قسمت آن را مي‏برد، و اگر چند پسر يا چند دختر باشند، آن چهار قسمت را به طور مساوي بين خودشان قسمت مي‏كنند، و اگر پسر و دختر باشند، آن چهار قسمت را طوري تقسيم مي‏كنند كه هر پسري دو برابر دختر ببرد.

مسئله 3023 - اگر وارث ميّت فقط پدر و يك پسر، يا مادر و يك پسر باشد مال را شش قسمت مي‏كنند: يك قسمت آن را پدر يا مادر، و پنج قسمت را پسر مي‏برد.

مسئله 3024 - اگر وارث ميّت فقط پدر، يا مادر، با پسر و دختر باشد، مال را شش قسمت مي‏كنند: يك قسمت آن را پدر، يا مادر مي‏برد، و بقيّه را طوري قسمت مي‏كنند كه هر پسري دو برابر دختر ببرد.

مسئله 3025 - اگر وارث ميّت فقط پدر و يك دختر، يا مادر و يك دختر باشد، مال را چهار قسمت مي‏كنند: يك قسمت آن را پدر يا مادر، و بقيّه را دختر مي‏برد.

مسئله 3026 - اگر وارث ميّت فقط پدر و چند دختر، يا مادر و چند دختر باشد، مال را پنج قسمت مي‏كنند: يك قسمت را پدر يا مادر مي‏برد، و چهار قسمت را دخترها به طور مساوي بين خودشان قسمت مي‏كنند.

مسئله 3027 - اگر ميّت اولاد نداشته باشد، نوه پسري او اگر چه دختر باشد، سهم پسر ميّت را مي‏برد، و نوه دختري او اگر چه پسر باشد، سهم دختر ميّت را مي‏برد، مثلا اگر ميّت يك پسر از دختر خود و يك دختر از پسرش داشته باشد، مال را سه قسمت مي‏كنند: يك قسمت را به پسر دختر، و دو قسمت را به دختر پسر مي‏دهند.

ارث دسته دوّم‏

مسئله 3028 - دسته دوّم از كساني كه به واسطه خويشي ارث مي‏برند جدّ، يعني پدربزرگ، و جدّه، يعني مادر بزرگ، و برادر و خواهر ميّت هستند، و اگر برادر و خواهر نداشته باشد، اولادشان ارث مي‏برند.

مسئله 3029 - اگر وارث ميّت فقط يك برادر، يا يك خواهر باشد همه مال به او مي‏رسد، و اگر چند برادر پدر و مادري، يا چند خواهر پدر و مادري باشند مال به طور مساوي بين آنان قسمت مي‏شود، و اگر برادر و خواهر پدر و مادري با هم باشند، هر برادري دو برابر خواهر مي‏برد، مثلا اگر دو برادر و يك خواهر پدر و مادري دارد، مال را پنج قسمت مي‏كنند: هر يك از برادرها دو قسمت، و خواهر يك قسمت آن مي‏برد.

مسئله 3030 - اگر ميّت برادر و خواهر پدر و مادري دارد، برادر و خواهر پدري كه از مادر با ميّت جدا است ارث نمي‏برد، و اگر برادر و خواهر پدر و مادري ندارد چنانچه فقط يك خواهر يا يك برادر پدري داشته باشد همه مال به او مي‏رسد، و اگر چند برادر يا چند خواهر پدري داشته باشد، مال به طور مساوي بين آنان قسمت مي‏شود، و اگر هم برادر و هم خواهر پدري داشته باشد، هر برادري دو برابر خواهر مي‏برد.

مسئله 3031 - اگر وارث ميّت فقط يك خواهر يا يك برادر مادري باشد كه از پدر با ميّت جدا است، همه مال به او مي‏رسد، و اگر چند برادر مادري، يا چند خواهر مادري، يا چند برادر و خواهر مادري باشند، مال به طور مساوي بين آنان قسمت مي‏شود.

مسئله 3032 - اگر ميّت برادر و خواهر پدر و مادري، و برادر و خواهر پدري و يك برادر يا يك خواهر مادري داشته باشد، برادر و خواهر پدري ارث نمي‏برند و مال را شش قسمت مي‏كنند: يك قسمت آن را به برادر يا خواهر مادري، و بقيّه را به برادر و خواهر پدر و مادري مي‏دهند، و هر برادري دو برابر خواهر مي‏برد.

مسئله 3033 - اگر ميّت برادر و خواهر پدر و مادري و برادر و خواهر پدري و برادر و خواهر مادري داشته باشد، برادر و خواهر پدري ارث نمي‏برد و مال را سه قسمت مي‏كنند: يك قسمت را برادر و خواهر مادري به طور مساوي بين خودشان قسمت مي‏كنند، و بقيّه را به برادر و خواهر پدر و مادري مي‏دهند. و هر برادري دو برابر خواهر مي‏برد.

مسئله 3034 - اگر وارث ميّت فقط برادر و خواهر پدري و يك برادر مادري، يا يك خواهر مادري باشند، مال را ششت قسمت مي‏كنند: يك قسمت آن را برادر يا خواهر مادري مي‏برد، و بقيّه را به برادر و خواهر پدري مي‏دهند، و هر برادري دو برابر خواهر مي‏برد.

مسئله 3035 - اگر وارث ميّت فقط برادر و خواهر پدري و چند برادر و خواهر مادري باشند، مال را سه قسمت مي‏كنند: يك قسمت آن را برادر و خواهر مادري به طور مساوي بين خودشان قسمت مي‏كنند، و بقيّه را به برادر و خواهر پدري مي‏دهند، و هر برادري دو برابر خواهر مي‏برد.

مسئله 3036 - اگر وارث ميّت فقط برادر و خواهر و زن او باشند، زن ارث خود را به تفصيلي كه در ارث زن و شوهر گفته مي‏شود مي‏برد، و خواهر و برادر به طوري كه در مسائل گذشته گفته شد ارث خود را مي‏برند. و نيز اگر زني بميرد و وارث او فقط خواهر و برادر و شوهر او باشد، شوهر نصف مال را مي‏برد و خواهر و برادر به طوري كه در مسائل پيش گفته شد ارث خود را مي‏برند، ولي ارث بردن زن يا شوهر از سهم برادر و خواهر مادري چيزي نمي‏كاهد و از سهم برادر و خواهر پدر و مادري يا پدري كم مي‏شود، مثلا اگر وارث ميّت، شوهر و برادر و خواهر مادري و برادر و خواهر پدر و مادري او باشد، نصف مال به شوهر مي‏رسد و يك قسمت از سه قسمت اصل مال را به برادر و خواهر مادري مي‏دهند و آنچه مي‏ماند مال برادر و خواهر پدر و مادري است. پس اگر همه مال او شش تومان باشد، سه تومان به شوهر، و دو تومان به برادر و خواهر مادري و يك تومان به برادر و خواهر پدر و مادري مي‏رسد.

مسئله 3037 - اگر ميّت خواهر و برادر نداشته باشد، سهم ارث آنان را به اولادشان مي‏دهند، و سهم برادر زاده و خواهر زاده مادري به طور مساوي بين آنان قسمت مي‏شود، و از سهمي كه به برادر زاده و خواهر زاده پدري يا پدر و مادري مي‏رسد هر پسري دو برابر دختر مي‏برد.

مسئله 3038 - اگر خواهر و برادر متعدّد بوده‏اند اوّل مال بين آنان تقسيم مي‏گردد و بعد ارث هر كدام بين اولادشان تقسيم مي‏شود، پس اگر ميّت مثلا چهار خواهر و يك برادر پدر و مادري داشته است و همه آنان مرده‏اند و از همه آنان اولاد باقي است مال شش قسمت مي‏شود و به هر خواهر يك قسمت و به برادر دو قسمت مي‏دهند و بعد سهم هر كدام بين اولادشان تقسيم مي‏شود.

مسئله 3039 - اگر وارث ميّت فقط يك جدّ يا يك جدّه است، چه پدري باشد يا مادري، همه مال به او مي‏رسد و با بودن جدّ ميّت، پدر جدّ او ارث نمي‏برد.

مسئله 3040 - اگر وارث ميّت فقط جدّ و جدّه پدري باشند، مال سه قسمت مي‏شود، دو قسمت را جدّ، و يك قسمت را جدّه مي‏برد، و اگر جدّ و جدّه مادري باشد، مال را به طور مساوي بين خودشان قسمت مي‏كنند.

مسئله 3041 - اگر وارث ميّت فقط يك جدّ يا جدّه پدري و يك جدّ يا جدّه مادري باشند مال سه قسمت مي‏شود: دو قسمت را جدّ يا جدّه پدري، و يك قسمت را جدّ يا جدّه مادري مي‏برد.

مسئله 3042 - اگر وارث ميّت جدّ و جدّه پدري و جدّ و جدّه مادري باشند مال سه قسمت مي‏شود: يك قسمت آن را جدّ و جدّه مادري به طور مساوي بين خودشان قسمت مي‏كنند، و دو قسمت آن را به جدّ و جدّه پدري مي‏دهند و جدّ دو برابر جدّه مي‏برد.

مسئله 3043 - اگر وارث ميّت فقط زن او و جدّ و جدّه پدري و جدّ و جدّه مادري او باشد زن ارث خود را به تفصيلي كه در ارث زن و شوهر گفته مي‏شود مي‏برد، و يك قسمت از سه قسمت اصل مال را به جدّ و جدّه مادري مي‏دهند كه به طور مساوي بين خودشان قسمت مي‏كنند و بقيّه را به جدّ و جدّه پدري مي‏دهند، و جدّ دو برابر جدّه مي‏برد. و اگر وارث ميّت شوهر و جدّ و جدّه باشد، شوهر نصف مال را مي‏برد و جدّ و جدّه به دستوري كه در مسائل گذشته گفته شد، ارث خود را مي‏برند.

مسئله 3044 - اگر وارث ميّت جدّ يا جدّه، يا هر دو با برادر يا خواهر يا هر دو، يا برادرزاده يا خواهرزاده يا هر دو باشد در همه اين صورتها جدّ حكم يك برادر و جدّه حكم يك خواهر را دارد، ولي مانع از ارث برادر زاده و خواهر زاده نمي‏شوند.

ارث دسته سوّم‏

مسئله 3045 - دسته سوّم عمو و عمّه و دائي و خاله و اولاد آنان است كه اگر از طبقه اوّل و دوّم كسي نباشد، اينها ارث مي‏برند.

مسئله 3046 - اگر وارث ميّت فقط يك عمو يا يك عمّه است، چه پدر و مادري باشد، يعني با پدر ميّت از يك پدر و مادر باشد، يا پدري باشد يا مادري، همه مال به او مي‏رسد، و اگر چند عمو يا چند عمّه باشند و همه پدر و مادري، يا همه پدري باشند، مال به طور مساوي بين آنان قسمت مي‏شود، و اگر عمو و عمّه هر دو باشند و همه پدر و مادري، يا همه پدري باشند، عمو دو برابر عمّه مي‏برد" مثلا اگر وارث ميّت دو عمو و يك عمّه باشد، مال را پنج قسمت مي‏كنند: يك قسمت را به عمّه مي‏دهند، و چهار قسمت را عموها به طور مساوي بين خودشان قسمت مي‏كنند.

مسئله 3047 - اگر وارث ميّت فقط چند عموي مادري يا چند عمّه مادري باشد مال به طور مساوي بين آنان قسمت مي‏شود، اگر عمو و عمّه - با هم - مادري داشته باشد باز هم به احتمال قوي همان حكم را دارد كه بطور مساوي تقسيم مي‏شود ليكن بنا بر احتياط واجب بايد با هم صلح كنند.

مسئله 3048 - اگر وارث ميّت چند عمو و عمّه باشند و بعضي پدري و بعضي مادري و بعضي پدر و مادري باشند، عمو و عمّه پدري ارث نمي‏برند. اگر يك عمو يا يك عمّه مادري است، مال را شش قسمت مي‏كنند: يك قسمت را به عمو يا عمّه مادري، و بقيّه را به عمو و عمّه پدر و مادري مي‏دهند، و عموي پدر و مادري دو برابر عمّه پدر و مادري مي‏برد، و اگر هم عمو و هم عمّه مادري دارد، مال را سه قسمت مي‏كنند: دو قسمت را به عمو و عمّه پدر و مادري مي‏دهند، و عمو دو برابر عمّه مي‏برد، و يك قسمت را به عمو و عمّه مادري مي‏دهند، و به احتمال قوي بطور مساوي بينشان تقسيم مي‏شود ليكن احتياط واجب آن است كه در تقسيم با يكديگر صلح كنند.

مسئله 3049 - اگر وارث ميّت فقط يك دائي يا يك خاله باشد، همه مال به او مي‏رسد، و اگر هم دائي و هم خاله باشد و همه پدر و مادري، يا پدري، يا مادري باشند، در مادري مال به طور مساوي بين آنان قسمت مي‏شود و در پدر و مادري و پدري نيز همين‏طور ليكن احتياط واجب آن است كه در تقسيم با يكديگر صلح كنند.

مسئله 3050 - اگر وارث ميّت فقط يك دائي، يا يك خاله مادري، و دائي و خاله پدر و مادري، و دائي و خاله پدري باشند، دائي و خاله پدري ارث نمي‏برد، و مال را شش قسمت مي‏كنند: يك قسمت را به دائي يا خاله مادري، و بقيّه را به دائي و خاله پدر و مادري مي‏دهند، و به احتمال قوي بطور مساوي بينشان تقسيم مي‏شود ليكن احتياط واجب آن است كه در تقسيم با يكديگر صلح كنند.

مسئله 3051 - اگر وارث ميّت دائي و خاله پدري، و دائي و خاله مادري و دائي و خاله پدر و مادري باشند، دائي و خاله پدري ارث نمي‏برد، و بايد مال را سه قسمت كنند: يك قسمت آن را دائي و خاله مادري به طور مساوي بين خودشان قسمت نمايند، و بقيّه را به دائي و خاله پدر و مادري بدهند كه آنها نيز بطور مساوي تقسيم كنند ليكن احتياط واجب آن است كه در تقسيم با يكديگر صلح كنند.

مسئله 3052 - اگر وارث ميّت يك دائي يا يك خاله، و يك عمو يا يك عمّه باشد مال را سه قسمت مي‏كنند: يك قسمت را دائي يا خاله، و بقيّه را عمو يا عمّه مي‏برد.

مسئله 3053 - اگر وارث ميّت يك دائي يا يك خاله، و عمو و عمّه باشد چنانچه عمو و عمّه پدر و مادري يا پدري باشند، مال را سه قسمت مي‏كنند: يك قسمت را دائي يا خاله مي‏برد، و از بقيّه دو قسمت به عمو و يك قسمت به عمّه مي‏دهند. بنابراين اگر مال را نه قسمت كند سه قسمت را به دائي يا خاله، و چهار قسمت را به عمو، و دو قسمت را به عمّه مي‏دهند.

مسئله 3054 - اگر وارث ميّت يك دائي يا يك خاله، و يك عمو يا يك عمّه مادري، و عمو و عمّه پدر و مادري يا پدري باشند، مال را سه قسمت مي‏كنند: يك قسمت آن را به دائي يا خاله مي‏دهند، و دو قسمت باقيمانده را شش قسمت مي‏كنند: يك قسمت را به عمو يا عمّه مادري، و بقيّه را به عمو و عمّه پدر و مادري يا پدري مي‏دهند، و عمو دو برابر عمّه مي‏برد. بنابراين اگر مال را نه قسمت كنند، سه قسمت را به دائي يا خاله، و يك قسمت را به عمو يا عمّه مادري ، و پنج قسمت ديگر را به عمو و عمّه پدر و مادري يا پدري مي‏دهند و عمو دوبرابر عمّه مي‏برد.

مسئله 3055 - اگر وارث ميّت يك دائي يا يك خاله، و عمو و عمّه مادري، و عمو و عمّه پدر و مادري يا پدري باشند، مال را سه قسمت مي‏كنند: يك قسمت را دائي يا خاله مي‏برد، و دو قسمت باقيمانده را سه سهم مي‏كنند: يك سهم آن را به عمو و عمّه مادري مي‏دهند كه بنا بر احتياط واجب با هم مصالحه مي‏كنند، گرچه احتمال تساوي در قسمت، زياد است. و دو سهم ديگر را بين عمو و عمّه پدر و مادري يا پدري قسمت مي‏نمايند، و عمو دو برابر عمّه مي‏برد. بنابراين اگر مال را نه قسمت كنند، سه قسمت آن سهم خاله يا دائي، و دو قسمت سهم عمو و عمّه مادري، و چهار قسمت سهم عمو و عمّه پدر و مادري، يا پدري مي‏باشد.

مسئله 3056 - اگر وارث ميّت چند دائي و چند خاله باشند كه همه پدر و مادري يا پدري يا مادري باشند و عمو و عمّه هم داشته باشد، مال سه سهم مي‏شود: دو سهم آن را عمو و عمّه و يك سهم آن را دائي‏ها و خاله‏ها به نحوي كه در مسئله بالا گذشت بين خودشان قسمت مي‏نمايند.

مسئله 3057 - اگر وارث ميّت دائي يا خاله مادري، و چند دائي و خاله پدر و مادري يا پدري، و عمو و عمّه باشد، مال سه سهم مي‏شود: دو سهم آن را به دستوري كه سابقا گفته شد عمو و عمّه بين خودشان قسمت مي‏كنند، آنوقت اگر ميّت يك دائي يا يك خاله مادري دارد، يك سهم ديگر آن را شش قسمت مي‏كنند: يك قسمت را به دائي يا خاله مادري مي‏دهند، و بقيّه را به دائي و خاله پدر و مادري يا پدري مي‏دهند چنانكه گذشت بنا بر احتياط بايد در تقسيم آن با هم صلح كنند، و اگر چند دائي مادري يا چند خاله مادري يا هم دائي مادري و هم خاله مادري دارد آن يك سهم را سه قسمت مي‏كنند، يك قسمت را دائي‏ها و خاله‏هاي مادري به طور مساوي بين خودشان قسمت مي‏كنند، و بقيّه را به دائي و خاله پدر و مادري يا پدري مي‏دهند چنانكه گذشت بنا بر احتياط واجب، در تقسيم آن با هم صلح مي‏كنند.

مسئله 3058 - اگر ميّت عمو و عمّه و دائي و خاله نداشته باشد و فرزندان آنها موجود باشند، مقداري كه به عمو و عمّه مي‏رسد، به اولاد آنان، و مقداري كه به دائي و خاله مي‏رسد، به اولاد آنان داده مي‏شود.

مسئله 3059 - اگر وارث ميّت عمو و عمّه و دائي و خاله پدر، و عمو و عمّه و دائي و خاله مادر او باشند و همه اينها پدر و مادري فقط يا پدري فقط يا مادري فقط باشند مال سه سهم مي‏شود: يك سهم آن مال عمو و عمّه و دائي و خاله مادر ميّت است، چنانكه گذشت كه بنابر احتياط در تقسيم آن با هم صلح كنند، و اگر دائي و خاله مادري فقط باشند با هم مساويند، و دو سهم ديگر آن را سه قسمت مي‏كنند: يك قسمت را دائي و خاله پدر ميّت بين خودشان قسمت مي‏نمايند، و چنانكه گذشت بنا بر احتياط در پدر و مادري يا پدري با هم صلح كنند ولي در مادري با يكديگر مساويند، و دو قسمت ديگر آن را به عمو و عمه پدر ميّت ميدهند و عمو دو برابر عمّه مي‏برد مگر در مادري كه بنا بر احتياط با هم صلح كنند، و اگر بعضي از اينها پدر و مادري، و بعضي پدري و بعضي مادري باشند در هر دسته‏اي پدري ارث نمي‏برد و مادري اگر يك نفر است سدس و اگر بيشتر است ثلث مي‏برد و مابقي سهم پدر و مادري مي‏باشد، و اگر پدر و مادري موجود نيست پدري سهم او را مي‏برد.

ارث زن و شوهر

مسئله 3060 - اگر زن دائم بميرد و اولاد نداشته باشد، نصف همه مال را شوهر او، و بقيّه را ورثه ديگر مي‏برند، و اگر از آن شوهر يا از شوهر ديگر اولاد داشته باشد، چهار يك همه مال را شوهر، و بقيّه را ورثه ديگر مي‏برند.

مسئله 3061 - اگر مردي بميرد و اولاد نداشته باشد، چهار يك مال او را زن دائم، و بقيّه را ورثه ديگر مي‏برند، و اگر از آن زن يا از زن ديگر اولاد داشته باشد، هشت يك مال را زن، و بقيّه را ورثه ديگر مي‏برند، و زن از همه اموال منقول ارث مي‏برد ولي از مطلق زمين - زمين خانه يا باغ و غيره فرق نمي‏كند- و نيز از قيمت آن ارث نمي‏برد، و نيز از خود هوائي ارث نمي‏برد مثل ساختمان و درخت و فقط از قيمت هوائي ارث مي‏برد، ولي بنابر احتياط مستحبّ در زمين غير خانه با ورثه صلح كنند، و اگر زن از ميّت بچّه دارد بنابر احتياط مستحبّ مؤكّد، از همه تركه حتّي از زمين به او ارث بدهند يا با هم مصالحه كنند. و اگر بواسطه وجود زن يا شوهر نقصي در سهام ورثه پديد آيد از سهم زن و شوهر و مادر و برادران و خواهران مادري و جدّ و جدّه مادري و دائيها و خاله‏ها چيزي كسر نمي‏شود بلكه تمام سهام خود را از اصل مال مي‏برند و آنچه نقص وارد شده از سهام پدر و برادران و خواهران پدر و مادري يا پدري فقط و جدّ و جدّه پدري و عموها و عمّه‏ها كسر مي‏شود.

مسئله 3062 - اگر زن بخواهد در چيزهايي كه از آنها ارث نمي‏برد تصرف كند، بايد از ورثه ديگر اجازه بگيرد. و نيز بنابر احتياط واجب ورثه تا سهم زن را نداده‏اند، نبايد در ساختمان و چيزهايي كه زن از قيمت آنها ارث مي‏برد بدون اجازه او تصرّف كنند و چنانچه پيش از دادن سهم زن، اينها را بفروشند در صورتي كه زن معامله را اجازه دهد، صحيح و گرنه نسبت به سهم او محلّ اشكال است.

مسئله 3063 - اگر بخواهند ساختمان و درخت و مانند آن را قيمت نمايند بايد حساب كنند كه اگر آنها بدون اجاره در زمين بمانند تا از بين بروند چقدر ارزش دارند و سهم زن را از آن قيمت بدهند. و نبايد قيمت درخت كنده شده يا مانده در زمين، ولي به شرط اجاره را، ملاك قرار دهند.

مسئله 3064 - زمين مجراي آب قنات و مانند آن حكم زمين را دارد، و آجر و چيزهايي كه در آن بكار رفته، در حكم ساختمان است. و همچنين امور اصلاحي مجري.

مسئله 3065 - اگر ميّت بيش از يك زن دائم داشته باشد، چنانچه اولاد نداشته باشد چهار يك مال، واگر اولاد داشته باشد، هشت يك مال به شرحي كه گفته شد، به طور مساوي بين زنهاي او قسمت مي‏شود، اگر چه شوهر با هيچ يك از آنان يا بعضي از آنان نزديكي نكرده باشد، ولي اگر در مرضي كه به آن مرض از دنيا رفته، زني را عقد كرده و با او نزديكي نكرده است، آن زن از او ارث نمي‏برد و حقّ مهر هم ندارد. ولي اگر نزديكي كرده باشد مهر و ارث مي‏برد.

مسئله 3066 - اگر زن در حال مرض شوهر كند و به همان مرض بميرد شوهرش اگر چه با او نزديكي نكرده باشد، از او ارث مي‏برد.

مسئله 3067 - اگر زن را به ترتيبي كه در احكام طلاق گفته شد طلاق رجعي بدهند و در بين عدّه بميرد، شوهر از او ارث مي‏برد. و نيز اگر شوهر در بين عدّه زن بميرد، زن از او ارث مي‏برد، ولي اگر بعد از گذشتن عدّه رجعي يا در عدّه طلاق بائن يكي از آنان بميرد، ديگري از او ارث نمي‏برد.

مسئله 3068 - اگر شوهر در حال مرض عيالش را طلاق دهد و پيش از گذشتن دوازده ماه هلالي بميرد، زن با سه شرط از او ارث مي‏برد: اوّل: آنكه در اين مدّت شوهر ديگر نكرده باشد. دوّم: به واسطه بي‏ميلي به شوهر مالي به او نداده باشد كه به طلاق دادن راضي شود، بلكه اگر چيزي هم به شوهر ندهد ولي طلاق به تقاضاي زن باشد، باز هم ارث بردنش محلّ اشكال است. سوّم: شوهر در مرضي كه در آن مرض زن را طلاق داده، به واسطه آن مرض بميرد، ولي اگر از آن مرض خوب شود و به جهت ديگري از دنيا برود، زن از او ارث نمي‏برد، و اگر در همان مرض ولي به جهت ديگري بميرد بنا بر احتياط ورثه با زن صلح نمايند.

مسئله 3069 - زينت آلات و لباسي كه مرد براي همسر خود مي‏گيرد مال همسر است مگر اينكه ثابت شود كه نبخشيده بوده و فقط براي استفاده در اختيار همسرش قرار داده بوده است.

مسائل متفرقه ارث‏

مسئله 3070 - مردي كه از دنيا مي‏رود قرآن و انگشتر و سلاح شخصي - شمشير يا تفنگ يا هر چيز ديگر وي و لباسي را كه پوشيده يا آماده براي پوشيدن نموده مال پسر بزرگتر است، و اگر ميّت از اين چهار چيز بيشتر از يكي دارد، مثلا دو قرآن يا دو انگشتر دارد، چنانچه مورد استعمال است همه‏اش مال پسر بزرگتر است، و بنا باحتياط واجب در كتابهاي مانده از ميّت و مركب سواري و لوازم همراه مركب بايد با ساير ورثه مصالحه شود. و اگر امكان صلح نشد حاكم شرع مداخله نمايد. به اشياء ذكر شده "حبوه" گفته مي‏شود.

مسئله 3071 - اگر پسر بزرگ ميّت بيش از يكي باشد، مثلا از دو زن او در يك وقت دو پسر به دنيا آمده باشد، بايد "حبوه" ميّت را به طور مساوي بين خودشان قسمت كنند.

مسئله 3072 - حساب بدهي ميّت قبل از حبوه مي‏باشد پس اگر ميّت قرض داشته باشد، چنانچه قرضش به اندازه مال او يا زيادتر باشد، بايد چهار چيزي را هم كه مال پسر بزرگتر است و در دو مسئله پيش گفته شد، به قرض او بدهند، و اگر قرضش كمتر از مال او باشد بنابر احتياط واجب بايد از آن چهار چيزي هم كه به پسر بزرگتر مي‏رسد به نسبت به قرض او بدهند. مثلا اگر همه دارائي او شصت تومان است و به مقدار بيست تومان آن از چيزهايي است كه مال پسر بزرگتر است و سي تومان هم قرض دارد بنابر احتياط واجب پسر بزرگ بايد به مقدار ده تومان از آن چهار چيز را بابت قرض ميّت بدهد.

مسئله 3073 - مسلمان از كافر ارث مي‏برد ولي كافر اگر چه پدر يا پسر ميّت مسلمان باشد از او ارث نمي‏برد، و اگر مسلمان، و ارث مسلمان ندارد ارث او مثل سهم مبارك امام مي‏باشد و بايد بدست مجتهد اعلم برسد.

مسئله 3074 - كافر اصلي اگر وارث مسلمان و كافر دارد ارث او مال و ارث مسلمان است هر چند از طبقه دوّم يا سوّم باشد، و كافر ارث نمي‏برد هر چند از طبقه اوّل باشد، و اگر وارث مسلمان ندارد ارث او به وارث كافر مي‏رسد.

مسئله 3075 - اگر كسي يكي از خويشان خود را عمدا و به ناحقّ بكشد، از او ارث نمي‏برد ولي اگر از روي خطاء باشد مثل آنكه شكاري را نشانه بگيرد و اتّفاقا به يكي از خويشان او بخورد و او را بكشد از او ارث مي‏برد ولي در اين صورت هم از ديه قتل ارث نمي‏برد و بهتر است با ورثه صلح كنند.

مسئله 3076 - هرگاه بخواهند ارث را تقسيم كنند در صورتي كه ميّت بچّه‏اي داشته باشد كه در شكم مادر است و در طبقه او وارث ديگري هم مانند اولاد و پدر و مادر باشد، براي بچّه‏اي كه در شكم است كه اگر زنده به دنيا بيايد ارث مي‏برد، سهم دو پسر را كنار مي‏گذارند، ولي اگر احتمال بدهند بيشتر است، مثلا احتمال بدهند كه زن سه‏قلو حامله باشد، سهم سه پسر را كنار مي‏گذارند، و چنانچه كمتر بود، زيادي را ورثه بين خودشان تقسيم مي‏كنند.

مسئله 3077 - اگر زني بميرد و هيچ وارث جز شوهر نداشته باشد همه مال او به شوهر مي‏رسد، و اگر مردي بميرد و هيچ وارث جز زن نداشته باشد يك چهارم مال به زن مي‏رسد، و بقيّه مال امام معصوم "عليه‏السّلام" و در زمان غيبت در اختيار مجتهد اعلم است، و اگر كسي بميرد و اصلا وارث نداشته باشد همه ارث او مال امام معصوم "عليه‏السّلام" و در زمان غيبت در اختيار مجتهد اعلم است.

مسئله 3078 - اگر دو نفر يا چند نفر كه از يكديگر ارث مي‏برند با هم غرق شوند يا زير آوار بميرند و معلوم نباشد كدام يك از آنان جلوتر مرده است هر دو از يكديگر نسبت به آنچه قبل از مردن داشته‏اند ارث مي‏برند، و آنچه را كه از يكديگر ارث مي‏برند به ساير ورثه آنان منتقل مي‏شود، و اگر يكي از آنان مال دارد و ديگري ندارد آنكه مال ندارد از ديگري ارث مي‏برد، و اگر به سبب حوادث ديگر مثل تصادف اتومبيل يا سقوط هواپيما مرده باشند همين حكم را دارند، ولي احتياطا با ساير ورثه مصالحه كنند.