تقيب نماز

مسئله 1159 - مستحبّ است انسان بعد از نماز مقداري مشغول تعقيب، يعني خواندن ذكر و دعا و قرآن شود و بهتر است پيش از آنكه از جاي خود حركت كند و وضو و غسل و تيمّم او باطل شود، رو به قبله تعقيب را بخواند و لازم نيست تعقيب به عربي باشد ولي بهتر است چيزهايي را كه در كتابهاي دعا دستور داده‏اند بخواند و به عربي هم بخواند. و از تعقيب‏هايي كه خيلي سفارش شده است تسبيح حضرت زهرا سلام الله عليها است كه بايد به اين ترتيب گفته شود: 34 مرتبه اَللّهُ اَكْبَر 33 مرتب اَلْحَمْدُلِلّهِ و33 مرتبه سُبْحانَ اللّه و مي‏شود سُبْحانَ اللّه را پيش از اَلْحَمْدُلِلّه گفت ولي بهتر است بعد از اَلْحَمْدُلِلّه گفته شود.

مسئله 1160 - مستحبّ است بعد از نماز، سجده شكر نمايد و همين قدر كه پيشاني را به قصد شكر بر زمين بگذارد كافي است. ولي بهتر است صد مرتبه يا سه مرتبه يا يك مرتبه، شكرا لله، يا شكرا، يا عفوا بگويد. و نيز مستحبّ است هر وقت نعمتي به انسان مي‏رسد يا بلائي از او دور مي‏شود سجده‏شكر بجا آورد.

مسئله 1161 - از جمله تعقيبات مستحبّ ذكر پيامبرصلي الله عليه واله و اهلبيت آن حضرت عليهم السلام و فضائل آنها و سلام و درود بر آنها و ذكر مصائب آنها و لعن بر ستمگران بر آنها و غاصبان حق آنها و خصوصا ذكر مصائب حضرت سيّدالشّهداء عليه السّلام مي‏باشد.

صلوات بر پيغمبر

مسئله 1162 - هر وقت انسان اسم مبارك حضرت رسول اكرم صلي الله عليه و آله و سلم مانند محمد و احمد صلي الله عليه و آله و سلم يا لقب و كنيه آن جناب را مثل مصطفي و ابوالقاسم بگويد يا بشنود اگر چه در نماز باشد، مستحبّ است صلوات بفرستد. بلكه احتياط واجب آن است كه ترك نشود مگر اينكه در اثر تكرار زياد و مانند آن حرج و مشقّت باشد.

مسئله 1163 - موقع نوشتن اسم مبارك حضرت رسول صلي الله عليه و آله و سلم، مستحبّ است صلوات را هم بنويسيد و نيز بهتر است هر وقت آن حضرت را ياد مي‏كند صلوات بفرستد. در روايات معتبره آمده است كه هيچ دعائي بدون صلوات بر پيامبر و آل او عروج ندارد. و نقل شده كه امام صادق عليه السّلام در بيشتر موارد دعا خداوند را بحق پنج‏تن يعني پيامبر صلي الله عليه وآله و علي عليه السلام و فاطمه سلام الله عليها و حسن و حسين عليهماالسلام مي‏خواند.

مبطلات نماز

مسئله 1164 - دوازده چيز نماز را باطل مي‏كند و آنها را مبطلات مي‏گويند.
اوّل - آنكه در بين نماز يكي از شرايط آن از بين برود، مثلا در بين نماز بفهمد مكانش غصبي است. و وقت وسعت داشته باشد و بتواند از آن مكان غصبي بيرون برود ولي اگر وقت تنگ باشد بطوري كه اگر بخواهد بعد از بيرون رفتن نماز را بخواند قضا مي‏شود نماز باطل نمي‏شود ولي بايد آنرا در حال بيرون رفتن تمام كند. و همچنين اگر نتواند بيرون برود مثل محبوس (زنداني) بايد در همانجا نماز را تمام كند و صحيح است.
دوّم - آنكه در بين نماز عمدا يا سهوا يا از روي ناچاري، چيزي كه وضو يا غسل را باطل مي‏كند پيش آيد، مثلا بول از او خارج شود ولي كسي كه نمي‏تواند از بيرون آمدن بول و غائط خودداري كند، اگر در بين نماز بول يا غائط از او خارج شود، چنانچه بدستوري كه در مسائل 329 به بعد گفته شد، رفتار نمايد نمازش باطل نمي‏شود و نيز اگر در بين نماز از زن مستحاضه خون خارج شود، در صورتي كه بدستور استحاضه رفتار كرده باشد. نمازش صحيح است.

مسئله 1165 - كسي كه بي‏اختيار خوابش برده، اگر نداند كه در بين نماز خوابش برده و نماز ناقص مانده يا بعد از آن بوده است بنابر احتياط لازم، بايد نمازش را دو باره بخواند. ولي اگر بداند كه نماز را تمام كرده ولي نمي‏داند در بين نماز خوابيده يا پس از آن نمازش صحيح است.

مسئله 1166 - اگر بداند باختيار خودش خوابيده و شكّ كند كه بعد از نماز بوده يا در بين نماز يادش رفته كه مشغول نماز است و خوابيده، نمازش صحيح است.

مسئله 1167 - اگر در حال سجده از خواب بيدار شود و شكّ كند كه در سجده آخر نماز است، يا در سجده شكر، بايد آن نماز را دو باره بخواند. سوّم - از مبطلات نماز - بنابراحتياط واجب - آن است كه مثل بعض فرق اسلامي بعنوان ادب و احترام در نماز، دستها را روي هم بگذارد. و اين عمل تكفير ناميده مي‏شود و اگر بقصد جزئيت نماز اينكار را بكند حتما باطل است.

مسئله 1168 - هرگاه براي ادب دستها را روي هم بگذارد، اگر چه مثل آنها نباشد، بنابر احتياط واجب بايد نماز را دو باره بخواند. ولي اگر از روي فراموشي يا ناچاري يا براي كار ديگر - مثل خاراندن دست و مانند آن - دستها را روي هم بگذارد اشكال ندارد. چهارم - از مبطلات نماز آن است كه بعد از خواندن حمد، آمين بگويد ولي اگر اشتباها يا از روي تقيّه بگويد، نماز باطل نمي‏شود.
پنجم - از مبطلات نماز آن است كه عمدا يا از روي فراموشي پشت به قبله كند، يا بطرف راست يا چپ قبله برگردد، بلكه اگر عمدا بقدري برگردد كه نگويند: رو به قبله است، اگر چه بطرف راست يا چپ نرسد، نماز باطل است. و بنا براحتياط واجب حتّي در خارج وقت هم اگر متوجه شد بايد قضا كند.

مسئله 1169 - اگر عمداً سر را به پشت بگرداند يعني بحدي كه پشت سر را ببيند نمازش باطل است و اگر سهوا سر را به اين مقدار بگردانددر صورتي كه بحد راست يا چپ نرسد ، احتياط واجب آن است كه نماز را تمام كند و دو باره بخواند و اگر سر را بطرف راست يا چپ بگرداند عمدا باشد، يا اشتباها اگر بحدي است كه صورت را رو به قبله حساب نمي‏كنند نماز باطل است و بنابراحتياط واجب حتّي در خارج وقت هم قضا كند والاّ نمازش باطل نمي‏شود ولي كراهت دارد. ششم - از مبطلات نماز آن است كه عمدا كلمه‏اي بگويد كه دو حرف يا بيشتر باشد، اگر چه معني هم نداشته باشد، ولي اگر سهوا بگويد نماز باطل نمي‏شود.

مسئله 1170 - اگر كلمه‏اي بگويد كه يك حرف دارد، چنانچه آن كلمه معني داشته باشد مثل (قِ) كه در زبان عرب به معناي اين است كه نگهداري كن چنانچه معناي آنرا بداند و قصد آنرا نمايد، نمازش باطل مي‏شود، بلكه اگر قصد معناي آن را نكند ولي ملتفت معناي آن باشد، احتياط واجب آن است كه نماز را دو باره بخواند.

مسئله 1171 - سرفه كردن و آروغ زدن و آه كشيدن در نماز اشكال ندارد ولي گفتن آخ و آه و مانند اينها كه دو حرف است، اگر عمدي باشد، نماز را باطل مي‏كند.

مسئله 1172 - اگر كلمه‏اي را به قصد ذكر بگويد مثلا به قصد ذكر بگويد: الله اكبر و در موقع گفتن آن، صدا را بلند كند كه چيزي را به ديگري بفهماند، اشكال ندارد ولي چنانچه به قصد اعلام و اينكه چيزي را به كسي بفهماند بگويد يعني هدف اوليه او اعلام بغير باشد، اگر چه قصد ذكر هم داشته باشد، نماز باطل مي‏شود.

مسئله 1173 - خواندن قرآن در هر كجاي نماز، غير از چهار سوره‏اي كه سجده واجب دارد و در

مسئله 377 گفته شد و نيز دعا كردن در هر كجاي نماز اشكال ندارد.

مسئله 1174 - اگر چيزي از حمد و سوره و ذكرهاي نماز را عمدا يا احتياطا چند مرتبه بگويد اشكال ندارد. ولي اگر از روي وسواس جند مرتبه بگويد اگر به حدي تكرار كند كه از هيئت نمازگزار خارج شود نماز باطل مي‏شود والاّ باطل نمي‏شود هرچند پيروي از حالت وسوسه مذموم و گاهي حرام مي‏باشد.

مسئله 1175 - در حال نماز، انسان نبايد به ديگري سلام كند، و اگر ديگري به او سلام كند، بايد همانطور كه او سلام كرده جواب دهد، مثلا اگر گفته: سلام عليكم در جواب بگويد: سلام عليكم ولي كلمه سلام را حتما مقدم بدارد و حتّي در جواب عليكم السلام بايد بگويد: سلام عليكم.

مسئله 1176 - انسان بايد جواب سلام را - چه در نماز و چه در غير نماز فوراً بگويد و اگر عمدا يا از روي فراموشي جواب سلام را بقدري طول دهد، كه اگر جواب بگويد جواب آن سلام حساب نشود، چنانچه در نماز باشد نبايد جواب دهد و اگر در نماز نباشد، جواب دادن واجب نيست.

مسئله 1177 - بايد جواب سلام را طوري بگويد كه سلام كننده بشنود، ولي اگر سلام كننده كر باشد، چنانچه انسان بطور معمول جواب او را بدهد كافي است و در صورت امكان با حركت لب يا اشاره جواب را بفهماند. و اگر بهيچوجه او متوجه نمي‏شود جواب واجب نيست.

مسئله 1178 - جواب سلام را بايد به قصد رد تحيت بگويد، نه به قصد قرآن يا دعا.

مسئله 1179 - اگر زن يا مرد نامحرم يا بچّه مميّز - يعني: بچّه‏اي كه خوب و بد را مي‏فهمد - به نمازگزار سلام كند، نمازگزار بايد جواب او را بدهد ولي در جواب سلام زن بايد بگويد سلام عليك و كاف را حركت ندهد.

مسئله 1180 - اگر نمازگزار جواب سلام را ندهد معصيت كرده ولي نمازش صحيح است.

مسئله 1181 - اگر كسي به نمازگزار غلط سلام كند، بطوري كه سلام حساب نشود، جواب او جايز نيست.

مسئله 1182 - جواب سلام كسي كه از روي مسخره يا شوخي سلام مي‏كند و جواب سلام مرد و زن غير مسلمان واجب نيست.

مسئله 1183 - اگر كسي به عده‏اي سلام كند جواب سلام او بر همه آنان واجب است، ولي اگر يكي از آنان جواب دهد، كافي است.

مسئله 1184 - اگر كسي به عده‏اي سلام كند و كسي كه سلام كننده قصد سلام دادن به او را نداشته جواب دهد، كفايت نمي‏كند و جواب سلام او بر آن عده واجب است.

مسئله 1185 - اگر كسي به عده‏اي سلام كند و كسي كه بين آنها مشغول نماز است شكّ كند كه سلام كننده قصد سلام كردن به او را هم داشته يا نه، نبايد جواب دهد و همچنين است اگر بداند قصد او را هم داشته ولي ديگري جواب سلام را بدهد اما اگر بداند كه قصد او را هم داشته و ديگري جواب ندهد، بايد جواب او را بگويد.

مسئله 1186 - سلام كردن مستحبّ است و خيلي سفارش شده است كه سواره به پياده و ايستاده به نشسته و كوچكتر به بزرگتر سلام كند.

مسئله 1187 - اگر دو نفر با هم به يكديگر سلام كنند، بنابراحتياط واجب بر هر يك واجب است، جواب سلام ديگري را بدهد.

مسئله 1188 - اگر بگويد: "سلام عرض مي‏كنم" اين سلام حساب مي‏شود و جوابش واجب است و اگر كسي در جواب سلام ديگري بگويد: "سلام از من" جواب حساب نمي‏شود و بنابراحتياط واجب بايد هر دو جواب يكديگر را بدهند.

مسئله 1189 - در غير نماز، مستحبّ است جواب سلام را بهتر از سلام بگويد مثلا اگر كسي گفت: سلام عليكم در جواب بگويد: سلام عليكم و رحمة الله. هفتم - از مبطلات نماز خنده با صدا و عمدي است و چنانچه سهوا هم با صدا بخندد بطوري كه صورت نماز از بين رود. نماز باطل است. ولي لبخند هر چند عمدي باشد نماز را باطل نمي‏كند.

مسئله 1190 - اگر براي جلوگيري از صداي خنده بحدي قيافه و حالتش تغيير كند كه در نظر عرف مردم، از صورت نمازگزار خارج شود نمازش باطل است وگرنه نماز باطل نمي‏شود. هشتم - از مبطلات نماز آن است كه براي كار دنيا عمدا با صدا گريه كند. ولي گريه بي‏صدا براي دنيا اشكال ندارد گرچه احتياط در ترك آن است. ولي اگر از ترس خدا يا براي آخرت گريه كند، آهسته باشد يا بلند، اشكال ندارد، بلكه از بهترين اعمال است. گريه براي حضرت سيدالشهداء عليه السلام هم اگر بعنوان تقرب الي الله باشد نه به صرف ترحم انساني - اشكال نداشته فضيلت هم دارد چنانكه گريه براي دنيا هم اگر بعنوان تضرع در برابر خداوند باشد اشكال ندارد .
نهم - از مبطلات نماز هر گونه كاري است كه با وضع نماز سازش نداشته صورت نماز را بهم بزند مثل دست زدن و به هوا پريدن و مانند اينها، كم باشد يا زياد، عمدا باشد يا از روي فراموشي. ولي كاري كه صورت نماز را بهم نزند مثل اشاره كردن به دست يا كندن تدريجي لباس اشكال ندارد.

مسئله 1191 - اگر در بين نماز بقدري ساكت بماند كه در عرف مردم نگويند: نماز مي‏خواند، نماز باطل مي‏شود.

مسئله 1192 - اگر در بين نماز كاري انجام دهد، يا مدتي ساكت شود و شكّ كند كه نماز بهم خورده يا نه، نماز صحيح است و اگر از جهت ندانستن حكم مسئله در موردي باشد نماز را رجاءا تمام كند و بعد حكم مسئله را بپرسد و مطابق وظيفه‏اش عمل نمايد. دهم - از مبطلات نماز، خوردن، و آشاميدن است، كه اگر در نماز به نحوي بخورد يا بياشامد كه نگويند: نماز مي‏خواند - عمدا باشد يا از روي فراموشي - نماز باطل مي‏شود. بلكه بنابراحتياط واجب هر گونه خوردن و آشاميدن مبطل نماز است ولي بلعيدن بقاياي غذا كه لاي دندانها مانده اشكالي ندارد، چنانكه در خصوص كسي كه مي‏خواهد روزه بگيرد اگر پيش از اذان صبح، نماز مستحبي مي خواند و تشنه باشد، چنانچه بترسد كه اگر نماز را تمام كند صبح شود. در صورتي كه آب روبروي او در دو سه قدمي باشد مي‏تواند در بين نماز آب بياشامد، اما بايد كاري كه نماز را باطل مي‏كند، مثل پشت كردن به قبله انجام ندهد.

مسئله 1193 - اگر به واسطه خوردن يا آشاميدن عمدي، موالات نماز بهم بخورد - يعني: طوري شود كه نگويند: نماز را پشت سر هم مي‏خواند - بايد نماز را دو باره بخواند هر چند اصل صورت نماز بهم نخورده باشد و فقط پياپي بودن اجزاء آن صدمه ببيند.

مسئله 1194 - اگر در بين نماز، غذايي را كه در دهان يا لاي دندانها مانده فرو ببرد، نماز باطل نمي‏شود. و نيز اگر مختصر قند يا شكر و مانند اينها در دهان مانده باشد و در حال نماز كم كم آب شود و فرو رود اشكال ندارد. يازدهم - از مبطلات نماز شكّ در ركعتهاي نماز دو ركعتي و سه ركعتي يا در دو ركعت اوّل نمازهاي چهار ركعتي است البتّه شكّ ثابت ،ولي اگر پس از مقداري تأمّل واقعيّت امر را بفهمد اشكال ندارد و بصرف شكّ باطل نمي‏شود.
دوازدهم - از مبطلات نماز آن است كه ركن نماز را عمدا يا سهوا كم يا زياد كند، يا چيزي را كه ركن نيست، عمدا كم يا زياد نمايد.

مسئله 1195 - اگر بعد از نماز شكّ كند كه در بين نماز كاري كه نماز را باطل مي‏كند انجام داده يانه، نماز صحيح است.

چيزهائيكه در نماز مكروه است‏

مسئله 1196 - مكروه است در نماز صورت را كمي بطرف راست يا چپ بگرداند - و اگر زياد باشد كه قبلاً گذشت مبطل مي‏باشد - و يا چشمها را بهم بگذارد، يا بطرف راست و چپ بگرداند و يا با ريش و دست خود بازي كند و يا انگشتهاي دو دست خويش را داخل هم نمايد و يا هر گونه توجّه بخود و اعضاي خود نمايد ويا آب دهان بيندازد، ويا به خط قرآن يا كتاب يا خط انگشتر نگاه كند، و نيز مكروه است موقع خواندن حمد و سوره و گفتن ذكر، براي شنيدن حرف كسي ساكت شود، و هر كار ديگري كه خضوع و خشوع را از بين ببرد مكروه مي‏باشد.

مسئله 1197 - موقعي كه انسان خوابش مي‏آيد و يا خسته است و نيز موقع فشار بول و غائط، مكروه است نماز بخواند. و همچنين پوشيدن جوراب يا هر لباس تنگ كه اعضاء بدن را فشار دهد و حال نماز را بگيرد و چسباندن مچ پاها بهم و شكستن انگشتان، و گذاردن دست روي لگن خاصره در نماز مكروه مي‏باشد و غير از اينها مكروهات ديگري هم در كتابهاي مفصل گفته شده است.

مواردي كه قطع نماز جائز است

مسئله 1198 - شكستن نماز واجب از روي اختيار حرام است، ولي براي حفظ مال و جلوگيري از ضرر مالي يا بدني بلكه هر گونه مشكل و نياز فوري جايز است ولي حتّي‏الامكان رعايت احتياط بشود. در برخي موارد شكّ كه حكم احتياط دقيقا معلوم نبوده و احتياط لازم در تكرار نماز موجب مشقّت مي‏شود - چنانكه مواردي از آن قبلاً ذكر شد - نيز شكستن نماز و دو باره از سر گرفتن آن اشكال ندارد.

مسئله 1199 - اگر حفظ جان خود انسان يا كسي كه حفظ جان او واجب است يا حفظ مالي كه نگهداري آن واجب مي‏باشد، بدون شكستن نماز ممكن نباشد، بايد نماز را بشكند ولي شكستن نماز، براي مالي كه اهميت ندارد مكروه است.

مسئله 1200 - اگر در وسعت وقت مشغول نماز باشد و طلبكار طلب خود را از او مطالبه كند، چنانچه بتواند در بين نماز طلب او را بدهد، بايد در همان حال بپردازد و اگر بدون شكستن نماز دادن طلب او ممكن نيست، بايد نماز را بشكند و طلب او را بدهد، بعد نماز را بخواند.

مسئله 1201 - اگر در بين نماز بفهمد كه مسجد نجس است، چنانچه وقت تنگ باشد، بايد نماز را تمام كند و اگر وقت وسعت دارد و تطهير مسجد نماز را بهم نمي‏زند - مثل اينكه شلنگ و شير آب پهلوي او باشدو با باز كردن شير كار انجام شود - بايد در بين نماز تطهير كند، بعد بقيه نماز را بخواند، و اگر نماز را بهم مي‏زند، در صورتي كه تمام كردن نماز با فوريّت تطهير منافات نداشته و بعد از نماز هم تطهير مسجد ممكن باشد، شكستن نماز جايز نيست و اگر بعد از نماز تطهير مسجد ممكن نباشد يا تأخير تا بعد از نماز هتك مسجد يا خلاف فوريت باشد، بايد نماز را بشكند و مسجد را تطهير نمايد، بعد نماز را بخواند.

مسئله 1202 - كسي كه بايد نماز را بشكند، اگر نماز را تمام كند معصيت كرده ولي نماز او صحيح است. اگر چه احتياط مستحبّ آن است كه دو باره بخواند.

مسئله 1203 - اگر پيش از آنكه به اندازه ركوع خم شود، يادش بيايد كه اذان و اقامه را فراموش كرده چنانچه وقت نماز وسعت دارد مستحبّ است براي گفتن آنها نماز را بشكند، و اما اگر فقط اذان را فراموش كرده جايز نيست نماز را بشكند. و در فراموشي اقامه فقط هم بنابراحتياط واجب نبايد بشكند.