احكام خوردنيها و آشاميدنيها

مسئله 2899 - چنانكه گفته شد از حيوانات دريايي، فقط ماهي فلس‏دار حلال است هر چند كم و يا به واسطه عوارضي فلس آن ريخته باشد، ولي بدانيم كه فلس داشته است. چنانچه بعضي از اقسام آن فقط در كنار گوششان قدري فلس نمايان است.

مسئله 2900 - تخم ماهي حلال، حلال و تخم ماهي حرام، حرام است.

مسئله 2901 - از چهارپايان اهلي، گوشت شتر و گاو و گوسفند حلال و گوشت اسب و قاطر و الاغ كراهت دارد. و از حيوانات بياباني و وحشي، گوشت آهو و گوزن و گاو وحشي و قوچ و بز كوهي و گوره خر حلال است.

مسئله 2902 - حيوان اهلي حلال، از سه راه حرام گوشت مي‏شود:
اوّل: اينكه جلاّل باشد، يعني خوراك آن بر حسب عادت منحصر به مدفوع انسان باشد، كه در اين صورت گوشت و شير آن حرام و بنابر احتياط واجب بول و فضله و عرق آن نجس مي‏شود.
دوّم: اينكه انسان با حيوان نزديكي كند و عمل جنسي انجام دهد. در اين صورت گوشت و شير آن بلكه بنابر احتياط نسل آن نيز حرام مي‏شود، و نيز بنابر احتياط واجب بول و فضله آن نجس است.
سوّم: برّه و بزغاله و گوساله‏اي كه از شير خوك بخورد تا نموّ كند و استخوانش محكم شود گوشت و شير و نسلش حرام مي‏شود، و بنابر احتياط واجب بول و فضله آن نيز نجس است، ولي اگر از شير انسان بخورند تا بزرگ شوند گوشت و شيرشان حرام نمي‏شود بلكه كراهت دارد.

مسئله 2903 - حيوان جلاّل را اگر بخواهند حلال شود بايد آن را استبراء كنند، يعني تا مدّتي آن را از خوردن نجاست باز دارند و به آن غذاي پاك بدهند، به نحوي كه ديگر نگويند جلاّل است، و بنابر احتياط واجب شتر را چهل روز، و گاو را سي روز و بهتر است چهل روز، و گوسفند را ده روز و بهتر است چهارده روز، و مرغابي را پنج روز و بهتر است هفت روز، و مرغ خانگي را سه روز، و ماهي را يك شبانه روز استبراء كنند.

مسئله 2904 - حيوان چهارپايي را كه انسان با آن نزديكي كرده اگر معمولا از گوشت و شير آن استفاده مي‏شود، مانند شتر و گاو و گوسفند، بايد آن را بدون تأخير بكشند و گوشت آن را بسوزانند، و كسي كه اين عمل زشت را انجام داده بايد پول آن را به صاحبش بدهد، و اگر معمولا از آن استفاده سواري مي‏شود مانند اسب و قاطر و الاغ بايد آن را به شهر ديگر ببرند و در آنجا بفروش برسانند، و كسي كه عمل را انجام داده خسارت آن را بپردازد، و اگر اين حيوان بين حيوانات ديگر مخلوط و مشتبه شده، بايد به وسيله قرعه آن را معيّن كنند. و اگر حيوان، نه براي سواري و نه از گوشت و شير آن استفاده مي‏شود مانند سگ و خرس و... گرچه عمل حرام و تعزير دارد ليكن حكم بالا را ندارد.

مسئله 2905 - گوشت و شير حيوان نجس، مانند سگ و خوك، حرام است، و همچنين گوشت و شير حيوانات درنده كه معمولا نيش و چنگال دارند مانند شير و پلنگ و يوزپلنگ و گرگ و كفتار و شغال و روباه و گربه، و همچنين است حيواناتي كه به عنوان حيوان مسخ شده شمرده شده‏اند مانند فيل و خرس و بوزينه و خرگوش، و همچنين است خوردن حشرات مانند موش و سوسمار و مار و مارمولك و عقرب و سوسك و زنبور و مور و مگس و پشه و شب پره و انواع كرمها.

مسئله 2906 - گوشت پرندگاني كه داراي چنگال هستند و درّنده مي‏باشند حرام است، مانند باز و عقاب و كركس و شاهين و امثال اينها، و همچنين است بنا بر احتياط واجب انواع كلاغ، ولي گوشت پرندگاني مانند انواع كبوتر و قمري و كبك و تيهو و قطا و مرغ‏هاي خانگي و انواع گنجشگ و بلبل و سار و چكاوك و امثال اينها حلال است، و گوشت پرستو حلال ولي كشتن آن مكروه است، و در هدهد احوط وجوبي اجتناب است.

مسئله 2907 - در برخي نقاط برخي از انواع ملخ را مي‏خورند، اگر از اجزاء نفرت‏انگيز و حرام آن مثل فضله و خون پرهيز شود از نظر شرعي حرام نمي‏باشد. اگر ملخ را با دست يا به وسيله ديگري زنده بگيرند، بعد از جان دادن خوردن آن حلال است، و لازم نيست كسي كه آن را مي‏گيرد مسلمان باشد و در موقع گرفتن، نام خدا را ببرد، ولي اگر ملخ مرده‏اي در دست كافر باشد و معلوم نباشد كه آن را زنده گرفته يا نه، اگر چه بگويد زنده گرفته‏ام حلال نيست، مگر اينكه يقين حاصل شود يا دو شاهد عادل شهادت دهند كه راست مي‏گويد.

مسئله 2908 - خوردن ملخي كه بال در نياورده و نمي‏تواند پرواز كند حرام است.

مسئله 2909 - معمولا پرندگان حلال گوشت از حرام گوشت به دو راه شناخته مي‏شوند:
اوّل: اينكه هنگام پرواز، بال زدن آنها بيشتر از صاف نگه داشتن بال باشد. پس پرنده‏اي كه بيشتر بال را صاف نگه مي‏دارد حرام است.
دوّم: آنچه سنگدان يا چينه‏دان يا انگشت جدائي مانند شست انسان دارد حلال و آنچه اينها را ندارد حرام است.

مسئله 2910 - تخم مرغهاي حلال، حلال و تخم مرغهاي حرام، حرام است، و اگر مشتبه باشد تخمهائي كه دو طرف آن مساوي است حرام است و تخمهائي كه يك طرف آن باريك‏تر است حلال است.

مسئله 2911 - اگر چيزي را كه روح دارد از حيوان زنده جدا نمايند، مثلا دنبه يا مقداري گوشت از گوسفند زنده ببرند، نجس و حرام مي‏باشد.

مسئله 2912 - پانزده چيز از حيوانات حلال گوشت حرام است: 1- خون. 2- فضله 3- نري. 4- فرج.5- بچّه‏دان. 6- هرگونه غدّه كه آن را دشول مي‏گويند و معمولا باندازه يك فندق مي‏باشد. 7- تخم كه آن را دنبلان مي‏گويند. 8- مهره مغز كه دانه‏اي خاكستري رنگ در وسط مغز سر است و به اندازه نخود مي‏باشد. 9- مغز حرام كه در ميان تيره پشت است. 10- پي كه در دو طرف گردن و تيره پشت است. 11- زهره دان. 12- سپرز (طحال). 13- بول دان(مثانه). 14- عدسي و سياهي چشم. 15- عصبي كه در ميان سم است و به آن ذات الاشاجع مي‏گويند، ولي حكم به حرمت در بعضي از اينها از باب احتياط واجب است، چنانكه همه اينها هم در همه حيوانات وجود ندارد خصوصا پرندگان. و بنا بر احتياط مستحبّ از دو گوش قلب هم اجتناب شود. چنانكه خوردن قلوه‏ها هم كراهت دارد.

مسئله 2913 - در ماهي و ملخ فقط فضله و خون بنا بر احتياط واجب حرام است.

مسئله 2914 - خوردن چيزهاي نجس، و همچنين خوردن هر چيز پليد كه طبيعت انسان از آن متنفّر است مثل فضولات حيوانات و آب بيني بيرون آمده از بيني و خلط سينه بيرون آمده از دهان، و امثال اينها هر چند كه پاك باشد حرام است ولي اگر پاك باشد و مقداري از آن به طوري با چيز حلال مخلوط شود كه در نظر مردم نابود حساب شود، خوردن آن اشكال ندارد.

مسئله 2915 - خوردن خاك و گل حرام است ولي خوردن كمي از تربت حضرت سيّدالشّهداء "عليه السّلام" (حتّي اگر باندازه يك نخود متوسّط) براي شفاء، و خوردن گل داغستان و گل ارمني براي معالجه اگر علاج منحصر به خوردن اينها باشد اشكال ندارد.

مسئله 2916 - اگر يقين ندارد كه خاك معيّني، تربت قبر سيّدالشّهداء عليه السّلام باشد، بهتر است در مقداري آب حل كند بطوري كه مستهلك در آب شود و به قصد شفاء بخورد.

مسئله 2917 - خوردن چيزي كه براي انسان ضرر مهمّي دارد حرام است و همينطور استعمال دخانيات باندازاي كه موجب ضرر حتمي مهمّي چون بيماريهاي خطرناك ريوي و غيره شود حرام مي‏باشد.

مسئله 2918 - به حسب روايات متعدّد در باقيمانده آبي كه مؤمن كامل - كه قابليّت تبرّك به او هست- خورده است شفاء قرار داده شده است. چنانكه از قديم هم متديّنين به نيم خورده آب بزرگان دين تبرّك مي‏جسته‏اند. و همچنين در آب زمزم شفاء نهاده شده است. و همينطور در خوردن از آب باران نيز تأكيد شده و در روايتي از حضرت امير عليه السّلام آمده كه بدن را پاك و براي رفع بيماريها مفيد است. ولي از خوردن تگرگ نهي شده است يعني كراهت دارد. در روايتي دستور داده شده كه آب باران را پيش از آنكه به زمين بخورد در ظرف تميزي بريزند و 70 مرتبه سوره حمد و توحيد و معوذتين بر آن بخوانند و بامداد و شبانگاه از آن بخورند. بديهي است منظور اين نيست كه همه امراض و در همه حالات به وسيله اينها خوب مي‏شود و نيازي به طبيب هم نيست بلكه مثل بسياري چيزهاي - البتّه مهمّتر- مي‏توانند مفيد بوده و موجب رفع كسالت شوند.

مسئله 2919 - در روايات متعدّدي بر استفاده از آب فرات تأكيد شده است، و در يك روايت از امام صادق عليه السّلام است كه فرمود: اگر بين ما و فرات تا چند ميل - هر ميل قدري بيش از يك و نيم كيلومتر- هم فاصله بود آب فرات مي‏آورديم و به آن تبرّك مي‏جستيم.

مسئله 2920 - آشاميدن شراب، حرام و در بعضي از اخبار بزرگترين گناه شمرده شده است. و اگر كسي آن را حلال بداند در صورتي كه ملتفت باشد كه لازمه حلال دانستن آن تكذيب خدا و پيغمبر مي‏باشد كافر است.
از حضرت امام جعفر صادق "عليه السّلام" روايت شده است كه فرمودند: شراب ريشه بديها و منشاء گناهان است، و كسي كه شراب مي‏خورد، عقل خود را از دست مي‏دهد ، و در آن موقع خدا را نمي‏شناسد، و از هيچ گناهي باك ندارد، و هيچ حرمتي را نگه نمي‏دارد، و احترام حتّي خويشان نزديك را رعايت نمي‏كند، و از زشتيهاي آشكار رو نمي‏گرداند، و روح ايمان و خداشناسي از بدن او بيرون مي‏رود و روح خباثت كه از رحمت خدا دور است در او مي‏ماند، و خدا و فرشتگان و پيغمبران و مؤمنين او را لعنت مي‏كنند، و تا چهل روز نماز او قبول نمي‏شود، و روز قيامت رو سياه است.

مسئله 2921 - اگر در اثر گرسنگي يا تشنگي جان مسلماني در خطر باشد، بر همه واجب است به كمك او شتافته او را از خطر برهانند.

چيزهايي كه موقع غذا خوردن مستحبّ است‏

مسئله 2922 - چند چيز در غذا خوردن به اميد ثواب مستحبّ است:
اوّل: هر دو دست را پيش از غذا بشويد. دوّم: بعد از غذا دست خود را بشويد و با دستمال خشك كند. سوّم: ميزبان پيش از همه شروع به غذا خوردن كند و بعد از همه دست بكشد. چهارم: در اوّل غذا "بِسم اللّه" بگويد ولي اگر سر يك سفره چند جور غذا باشد، هنگام خوردن هر كدام آنها گفتن "بِسم اللّه" مستحبّ است. پنجم: با دست راست غذا بخورد. ششم: لقمه را كوچك بردارد. هفتم: با عجله غذا نخورد، سر سفره زياد بنشيند و غذا خوردن را طول بدهد و غذا را خوب بجود. هشتم: بعد از غذا خداوند را حمد و سپاس كند. نهم: بعد از غذا خلال نمايد و با هر وسيله ممكن دندانها و دهان را تميز كند ولي بهتر است با چوب انار و چوب ريحان و برگ درخت خرما خلال نكند. دهم: از دور ريختن مواد غذائي خودداري كند و آنچه مي‏ريزد جمع كند و بخورد، ولي اگر در بيابان غذا بخورد، مستحبّ است آنچه مي‏ريزد، براي پرندگان و حيوانات بگذارد. يازدهم: در شبانه روز دو مرتبه غذا بخورد اوّل صبح و اوّل شب دوازدهم: در اوّل غذا ترشي سركه و در آخر آن نمك بخورد. سيزدهم: ميوه را پيش از خوردن با آب تميز بشويد. چهاردهم: تا حدّ ممكن بر سر سفره خويش ميهمان داشته باشد.

چيزهايي كه در غذا خوردن مكروه است‏

مسئله 2923 - چند چيز در غذا خوردن مكروه شمرده شده است: اوّل: در حال سيري غذا خوردن. دوّم: پر خوردن، و در خبر است كه خداوند عالم بيش از هر چيز از شكم پر بدش مي‏آيد. سوّم: نگاه كردن به صورت ديگران در موقع غذا خوردن. چهارم: خوردن غذاي داغ كه بسيار مذمّت شده است. پنجم: فوت كردن چيزي كه مي‏خورد يا مي‏آشامد. ششم: بعد از گذاشتن نان در سفره، منتظر چيز ديگر شدن. هفتم: پاره كردن نان با كارد. هشتم: گذاشتن نان زير ظرف غذا و هر گونه بي احترامي به آن. نهم: ليسيدن و پاك كردن گوشتي كه به استخوان چسبيده به حدّي كه چيزي در آن نماند. دهم: پوست كندن ميوه در ميوه‏هايي كه با پوست خورده مي‏شود. يازدهم: نيم‏خورده كردن ميوه و دور انداختن بقيّه.

مستحبّات آب آشاميدن‏

مسئله 2924 - در آشاميدن آب چند چيز سفارش شده است:
اوّل: آب را به طور مكيدن بياشامد. دوّم: در روز ايستاده آب بخورد. سوّم: پيش از آشاميدن آب بسم اللّه، و بعد از آن الحمدللّه بگويد. چهارم: به سه نفس آب بياشامد نه يك نفس. پنجم: از روي ميل آب بياشامد و از خوردن بدون ميل پرهيز كند. ششم: بعد از آشاميدن آب حضرت ابي عبد اللّه "عليه السّلام" و اهل بيت ايشان را ياد كند و قاتلان آن حضرت را لعنت نمايد. از حضرت صادق "عليه السّلام" روايت است كه فرمود: من هر وقت آب گوارا مي‏آشامم ياد حضرت امام حسين (ع) مي‏كنم و هر كس هنگام نوشيدن آب نام ابي‏عبداللّه (ع) و اهلبيتش را بر زبان آورد و قاتلان آن حضرت را لعن نمايد ثواب بسيار دارد.

مسئله 2925 - آشاميدن از ظرف سفالي به قصد پيروي از امام باقر عليه السّلام خوب و ثواب دارد. ولي از ظروف گلي ساخت مصر نهي شده است.

مسئله 2926 - غذا يا آب دادن به مؤمنين ثواب بسيار دارد و در روايت آمده است كه اگر مؤمني را كه دسترسي به آب ندارد آب دهند ثواب آزاد كردن ده برده دارد. و در روايتي از امام باقر عليه السّلام سؤال شد چه كاري باندازه آزاد كردن برده ثواب دارد فرمود: اينكه سه نفر مسلمان را دعوت نموده غذا بدهم تا سير شوند و آب بدهم تا سيراب شوند نزد من از آزاد كردن برده‏ها - تا 7 برده را شمرد- بهتر است.

مكروهات آب آشاميدن‏

مسئله 2927 - زياد آشاميدن آب، و آشاميدن آن بعد از غذاي چرب، و در شب به حال ايستاده مكروه است. و نيز آشاميدن آب با دست چپ، و همچنين نوشيدن از جاي شكسته كوزه، و جايي كه دسته آن است مكروه مي‏باشد. و خوب است از خوردن نوشيدنيهاي لذيذ كه از تركيب مايعات بدست مي‏آيد - مثلا شير و عسل مخلوط- جز در ضرورت پرهيز نمايد در حديث از پيامبر"صلّي اللّه عليه و آله" نقل است كه فرمود: ... حرام نمي‏كنم ولي من نمي‏خورم... هر كس كه در معيشت خود جانب اقتصاد را رعايت كند خداوند او را روزي عنايت فرمايد، و آنكه زياده روي كند خداوند محرومش مي‏كند.